Rate this post

Geneza Mary King’s Close: tętniąca życiem arteria XVII-wiecznego Edynburga

Kim była Mary King i jak wyglądało życie w zaułku

Mary King była przedsiębiorczą wdową i krawcową, która osiedliła się w tej części miasta na początku XVII wieku. Prowadziła własny biznes rzemieślniczy i zasiadała w rada miejskiej dzięki prawom mieszczańskim odziedziczonym po zmarłym mężu.

Zaułek nazwany jej imieniem nie był ciemną caverną ani podziemnym tunelem. W latach 30. XVII wieku stanowił otwartą, wąską uliczkę tętniącą życiem, przy której działały warsztaty krawieckie, sklepy sukiennicze oraz szelki rzemieślnicze.

Gęsta zabudowa Starego Miasta i ograniczenia architektoniczne

XVII-wieczny Edynburg był ściśnięty wewnątrz średniowiecznych murów obronnych, znanych jako Flodden Wall. Brak miejsca na ekspansję terytorialną wymusił na mieszkańcach budowę budynków w górę, co doprowadziło do powstania pierwszych historycznych „drapaczy chmur”.

Kamienice, określane w Szkocji jako lands, osiągały wysokość od 8 do nawet 12 pięter. Budowano je z lokalnego piaskowca tuż obok siebie, przez co przecinające je zaułki (closes) były niezwykle wąskie i ograniczały dostęp światła słonecznego.

Podziały społeczne i higiena w przedindustrialnej Szkocji

Wewnątrz pojedynczej kamienicy przy Mary King’s Close panował ścisły podział społeczny. Najniższe kondygnacje i piwnice zajmowała najuboższa ludność oraz zwierzęta hodowlane, natomiast zamożniejsi kupcy i prawnicy zamieszkiwali doświetlone piętra środkowe.

Brak miejskiego systemu kanalizacji sprawiał, że nieczystości wylewano bezpośrednio na ulicę dwa razy dziennie na sygnał dzwonu. Zjawisko to, łączące się z okrzykiem gardyloo (od francuskiego garde l’eau), stwarzało drastyczne warunki sanitarno-epidemiologiczne na dnie stromej doliny Starego Miasta.

Czarna śmierć z 1645 roku: fakty o kwarantannie kontra mit o zamurowaniu żywcem

Rzeczywisty przebieg epidemii dżumy w 1645 roku

Epidemia dżumy uderzyła w Edynburg w grudniu 1644 roku i osiągnęła punkt kulminacyjny wiosną i latem 1645 roku. Szacuje się, że w całym mieście zginęło wówczas od 33% do nawet 50% populacji Starego Miasta. [3]

Mary King’s Close było obszarem szczególnie dotkniętym ze względu na ogromne zagęszczenie mieszkańców i brak przepływu świeżego powietrza. Pchły przenoszone przez szczury ściekowe rozprzestrzeniały bakterię Yersinia pestis w błyskawicznym tempie między sąsiadującymi lokalami.

Rola dr. George’a Rae i metody walki z zarazą

Miejskie władze wyznaczyły doktora George’a Rae na stanowisko naczelnego lekarza dżumowego (Plague Doctor). Ubrany w gruby skórzany płaszcz i charakterystyczną maskę z ptim dziobem wypełnionym ziołami, codzien

nie patrolował ulic w masce znanej z późniejszych przedstawień. Nie ma wiarygodnych dowodów, że Rae nosił w Edynburgu strój z ptasim dziobem; taki wizerunek wiąże się głównie z kontynentalną Europą i został później chętnie wykorzystany przez opowieści o dżumie.

Władze stosowały natomiast izolację chorych, kontrolę domów objętych zakażeniem oraz wywóz zwłok. Kwarantanna była brutalna i niedoskonała, ale nie polegała na zamknięciu całego Mary King’s Close wraz z mieszkańcami za murem.

Skąd wzięła się opowieść o zamurowanych ofiarach

Brakuje miejskich dokumentów, które potwierdzałyby masowe zamurowanie żywych ludzi w zaułku. Mary King’s Close nie zostało też opuszczone po epidemii: domy nadal użytkowano, przebudowywano i wynajmowano przez kolejne dziesięciolecia.

Legenda połączyła realny lęk przed dżumą z późniejszym wyglądem tego miejsca. Gdy w XVIII wieku nad częścią zaułka powstały nowe budynki, dawna ulica znalazła się pod ich poziomem. Dla późniejszych odwiedzających podziemne pomieszczenia łatwo było uznać za grobowiec, choć w rzeczywistości były pozostałością dawnej miejskiej zabudowy.

Mary King’s Close jest więc świadectwem ciasnego, pionowego Edynburga, epidemii i wielkiej przebudowy miasta — nie zaś pewnym dowodem na historię o ludziach zamurowanych żywcem.

Dlaczego ulica znalazła się pod ziemią: urbanistyczny pragmatyzm XVIII wieku

Projekt Royal Exchange i modernizacja Starego Miasta

W połowie XVIII wieku Edynburg zmagał się z poważnym kryzysem przestrzennym. Stare Miasto było przeludnione, a dotychczasowe budynki giełdowe i handlowe nie spełniały wymogów rosnącej metropolii. Władze miejskie podjęły decyzję o budowie reprezentacyjnej siedziby giełdy kupieckiej — Royal Exchange (obecnie City Chambers) — dokładnie w miejscu, gdzie przebiegało kilka wąskich zaułków, w tym Mary King’s Close.

Ukształtowanie terenu stanowiło jednak potężne wyzwanie inżynieryjne. Stare Miasto leżało na stromym grzbiecie skalnym, a zaułki opadały gwałtownie w dół w stronę dawnego zbiornika Nor Loch. Aby stworzyć płaski, stabilny plac pod budowę nowego gmachu, należało wyrównać poziom gruntu bez konieczności kosztownej wywózki setek ton kamienia.

Ścięcie kondygnacji i wykorzystanie dawnych ścian

XVIII-wieczni architekci zastosowali niezwykle pragmatyczne rozwiązanie. Zamiast całkowicie wyburzać wielopiętrowe kamienice stojące przy Mary King’s Close, postanowiono rozebrać jedynie ich górne kondygnacje.

Mocne, piaskowcowe murki parterów, piwnic oraz niższych pięter wykorzystano jako filary i podwaliny pod podłogę nowego budowlanego kompleksu. W ten sposób dawna ulica wraz z przylegającymi dolnymi pomieszczeniami została dosłownie zadaszona i przykryta potężną konstrukcją nowej giełdy w 1753 roku. Otwarty dotąd zaułek zamienił się w ciemny, zamknięty pod ziemią labirynt.

Funkcje gospodarcze i stopniowe opuszczenie podziemi

Przez kolejne dekady podziemne korytarze nie były całkowicie opustoszałe. Właściciele niektórych nienaruszonych lokali oraz rzemieślnicy wykorzystywali je jako chłodne magazyny, piwnice winne, a nawet warsztaty niepotrzebujące światła dziennego. Ostatni mieszkańcy opuścili podziemne izby na początku XIX wieku, kiedy warunki wilgotnościowe i braki wentylacyjne uniemożliwiły stałe zamieszkanie.

Z czasem dostęp do zamurowanych korytarzy został ograniczony, a cała ulica wypadła z planów miejskich, stając się niedostępnym dla ogółu fizycznym elementem fundamentów urzędu miasta.

Narodziny legend: od traktatu o demonologii po lalkę dla małej Annie

Pierwsze spisy opowieści: traktat z 1685 roku

Niezwykły układ przestrzenny Mary King’s Close pożywiał wyobraźnię mieszkańców Edynburga jeszcze zanim zaułek został przykryty dachem. Pierwsza znana pisemna wzmianka o zjawiskach paranormalnych w tym miejscu pochodzi z 1685 roku. Profesor filozofii na Uniwersytecie w Glasgow, George Sinclair, opisał w swoim dziele Satan’s Invisible World Discovered historię lokalnego krawca Thomasa Colthearta i jego żony.

Według Sinclaira małżeństwo po wprowadzeniu się do zaułka doświadczyło serii przerażających wizji, w tym widoku zawieszonej w powietrzu głowy oraz niepokojących odgłosów. Tekst Sinclaira miał charakter moralizatorsko-relijny, lecz w świadomości ludowej utrwalił wizerunek Mary King’s Close jako miejsca nawiedzonego i przeklętego.

Współczesna legenda małej Annie

Najsłynniejszy element współczesnej narracji o zaułku narodził się w 1992 roku za sprawą japońskiej spirytystki Aiko Gibo. Podczas realizacji programu dokumentalnego odwiedziła ona udostępnione podziemia i oświadczyła, że wyczuwa obecność duchowo uwięzionej dziewczynki o imieniu Annie, która miała zmarnąć w czasie epidemii w 1645 roku po zabraniu jej ulubionej zabawki.

Gibo zostawiła w jednym z podziemnych pomieszczeń małego pluszowego misia. Gest ten zapoczątkował światową tradycję, która trwa do dziś i stanowi stały punkt tras turystycznych.

Praktyczne wskazówki dla odwiedzających Mary King’s Close

Oceniając historyczną wartość podziemnego zaułka podczas wizyty na miejscu, warto zwrócić uwagę na konkretne detale architektoniczne i organizacyjne:

  • Oryginalna nawierzchnia: Idąc podziemnym korytarzem, stąpa się po oryginalnym XVII-wiecznym bruku, po którym spływały deszcze i nieczystości przed zabudową w 1753 roku.
  • Ślady okien i drzwi: Na ścianach wyraźnie widać zamurowane otwory okienne, które kiedyś wychodziły na otwartą przestrzeń i wpuszczały światło słoneczne.
  • Zmienna wysokość pomieszczeń: Zachowane izby pokazują realny rozmiar dawnych mieszkań — od malutkich komórek najuboższych po wyższe domy kupieckie.
  • Dostępność: Zaułek można zwiedzać wyłącznie z przewodnikiem w ramach podziemnego muzeum The Real Mary King’s Close, do którego wejście znajduje się przy ulicy Royal Mile.

Współczesne badania historyczne jednoznacznie wskazują, że Mary King’s Close nie powstało jako podziemny grobowiec dla chorych na dżumę. Było zwyczajną, choć niezwykle ciasną ulicą XVII-wiecznego Edynburga, którą XVIII-wieczni inżynierowie wkomponowali w fundamenty nowej architektury. To właśnie połączenie XIX-wiecznego romanticyzmu, powieści grozy i przemyślanego recyklingu architektonicznego stworzyło legendę podziemnego miasta, która do dziś przyciąga podróżnych z całego świata.

Kolorowe graffiti na ścianie ciemnej uliczki nocą
Źródło: Pexels | Autor: Erik Mclean

Planując wizytę w The Real Mary King’s Close, warto pamiętać o kilku praktycznych kwestiach organizacyjnych. Ze względu na ograniczoną przestrzeń podziemnych korytarzy oraz dużą popularność atrakcji, bilety wstępu warto zarezerwować z wyprzedzeniem przez internet, szczególnie w okresie letnim oraz podczas sierpniowego festiwalu Edinburgh Festival Fringe.

Zwróć również uwagę na odpowiedni ubiór i przygotowanie do trasy. Pod ziemią przez cały rok panuje stała, umiarkowanie niska temperatura oraz wyższa wilgotność powietrza, dlatego nawet podczas ciepłych miesięcy przydaje się lekkie okrycie wierzchnie. Nierówna nawierzchnia historycznego bruku wymaga stabilnego obuwia na płaskiej podeszwie, a część trasy prowadzi przez wąskie przejścia i strome schody, o czym warto pamiętać przy planowaniu wizyty z dziećmi lub osobami o ograniczonej mobilności.

Jak rozpoznać ulicę, a nie „podziemia” budowane od zera

Najważniejsza różnica jest widoczna w samej strukturze miejsca. Mary King’s Close nie przypomina jednolitego systemu tuneli wykutych pod miastem. To fragment dawnej ulicy z wejściami do domów, progami, schodami i pomieszczeniami o różnym układzie.

W wielu miejscach można odczytać dawną relację między budynkiem a zaułkiem. Drzwi prowadziły kiedyś na otwartą drogę, okna wychodziły na światło dzienne, a ściany zewnętrzne kamienic stały po obu stronach przejścia. Dopiero budowa Royal Exchange odwróciła tę logikę: dawna przestrzeń zewnętrzna stała się wnętrzem.

To także wyjaśnia, dlaczego podziemia mają nierówny poziom i miejscami sprawiają wrażenie przypadkowo połączonych. Nie projektowano ich jako atrakcji ani schronu. Są pozostałością miasta, które przez stulecia dostosowywano do kolejnych potrzeb.

Warto przeczytać również powiązany artykuł: Opowieści o czarownicach z Pendle.

Życie codzienne w cieniu Royal Mile

Close były podstawową formą organizacji przestrzeni na Starym Mieście. Odchodziły od Royal Mile, głównej osi średniowiecznego Edynburga, i prowadziły w dół stromego zbocza. Przy nich mieszkali rzemieślnicy, kupcy, służba, robotnicy oraz osoby wynajmujące pojedyncze izby.

Mary King’s Close nie było dzielnicą wyłącznie biedoty. Samo nazwisko ulicy wywodzi się od Mary King, zamożnej kupcowej i wdowy, która posiadała tam nieruchomość w pierwszej połowie XVII wieku. W jednej zwartej przestrzeni mogły sąsiadować lepiej wyposażone domy właścicieli z małymi lokalami wynajmowanymi najuboższym.

Ten układ był typowy dla Edynburga. Miasto nie mogło łatwo rozrastać się na boki, ponieważ ograniczały je mury, obronne ukształtowanie terenu oraz Nor Loch. Budowano więc wysoko, a liczne kondygnacje zajmowali ludzie o bardzo różnym statusie.

Wyobrażenie o kamienicy jako spokojnym domu jednorodzinnym byłoby tu mylące. Jeden budynek mógł mieścić kilka gospodarstw, warsztat, składzik i pomieszczenia służbowe. Wąski zaułek był zarazem drogą komunikacyjną, miejscem pracy, podwórzem i kanałem odpływu dla wody oraz odpadów.

Dlaczego warunki sprzyjały chorobom

Bliskość ludzi, zwierząt, żywności i nieczystości zwiększała ryzyko szerzenia się infekcji, choć mieszkańcy XVII wieku nie znali jeszcze bakterii ani mechanizmu działania pcheł. Dostrzegali natomiast, że choroba częściej pojawia się w zatłoczonych i ubogich częściach miasta.

W czasie epidemii domy oznaczano, chorych oddzielano od zdrowych, a handel i przemieszczanie się ograniczano. Takie działania mogły spowolnić zakażenia, lecz nie usuwały przyczyn problemu: ciasnoty, niedożywienia części mieszkańców i słabej higieny. [2]

Nie oznacza to jednak, że każda ciemna izba w Mary King’s Close była celą kwarantannową. Pomieszczenia zmieniały funkcje wraz z właścicielami, przebudowami i upływem czasu. Dzisiejszy wygląd miejsca jest efektem nakładających się warstw, a nie zatrzymanym obrazem jednego dnia z 1645 roku.

Między historią a opowieścią dla turystów

Co w legendzie ma oparcie w faktach

Historia dżumy w Edynburgu jest realna, podobnie jak wysoka śmiertelność i stosowanie izolacji. Realne było również trudne życie w close: strome schody, wilgoć, ograniczony dostęp do światła oraz stała obecność sąsiadów za cienką ścianą.

Legendę budują przede wszystkim dwa późniejsze skróty myślowe. Pierwszy zakłada, że skoro miejsce znajduje się dziś pod ziemią, musiało zostać celowo zamknięte jako grobowiec. Drugi łączy każdą opowieść o chorobie z konkretną, dramatyczną historią zamurowania mieszkańców.

Archiwalne milczenie nie dowodzi, że w zaułku nigdy nie doszło do tragedii. Nie pozwala jednak przedstawiać masowego pogrzebania żywych ludzi jako ustalonego faktu. W przypadku Mary King’s Close granica między udokumentowaną historią a atrakcyjną narracją ma duże znaczenie.

Annie i przedmioty zostawiane w podziemiach

Pokój kojarzony z Annie jest przykładem współczesnej tradycji, która silnie wpłynęła na odbiór całego miejsca. Zabawki, listy i drobne przedmioty zostawiane przez odwiedzających są wyrazem współczucia wobec opowiadanej postaci, nie materialnym dowodem jej istnienia.

Brak wiarygodnego potwierdzenia, że dziewczynka o tym imieniu mieszkała w Mary King’s Close i zmarła tam podczas epidemii. Sama legenda stała się jednak częścią historii recepcji tego zabytku — pokazuje, jak dawna przestrzeń miejska może zyskać nowe znaczenia dzięki relacjom przewodników, mediom i emocjom zwiedzających.

Najuczciwiej traktować tę opowieść jako element folkloru. Nie odbiera to miejscu nastroju, ale pozwala odróżnić relację paranormalną od wiedzy o XVII- i XVIII-wiecznym Edynburgu.

Ostrożność wobec „sensacyjnych” detali

Przy zwiedzaniu łatwo zapamiętać najmocniejszy obraz: maskę lekarza dżumowego, zamknięte drzwi albo dziecięcą zabawkę w ciemnym pokoju. Takie elementy działają na wyobraźnię, lecz nie zawsze są zgodne z lokalnymi źródłami.

Dobrym pytaniem jest proste rozróżnienie: czy dana historia pochodzi z dokumentu z epoki, z późniejszego wspomnienia, czy z tradycji turystycznej? W Mary King’s Close wszystkie trzy warstwy występują obok siebie.

Dzięki temu zaułek jest interesujący nie tylko jako miejsce związane z epidemią. Pokazuje też, w jaki sposób miasta produkują własne legendy, zwłaszcza wtedy, gdy dawna zabudowa znika z powierzchni i pozostaje dostępna jedynie fragmentarycznie.

Jak przygotować się do zwiedzania bez rozczarowań

Trasa ma charakter zorganizowanego zwiedzania, a jej tempo dostosowane jest do grupy i warunków panujących w wąskich przejściach. Nie jest to samodzielne zejście do rozległych katakumb ani swobodny spacer po całej dawnej ulicy.

Osoby wrażliwe na ciasne przestrzenie powinny uwzględnić, że część wnętrz jest niska, słabo oświetlona i pozbawiona naturalnego światła. W praktyce większym wyzwaniem niż sama głębokość mogą być schody, nierówne stopnie i konieczność poruszania się razem z grupą.

Przed zakupem biletu dobrze sprawdzić aktualne zasady dotyczące dostępności, wieku uczestników oraz możliwości wykonywania zdjęć. Organizator może zmieniać reguły zwiedzania zależnie od ochrony zabytku i bieżących warunków technicznych.

Najwięcej daje spokojne oglądanie detali: zamurowanych framug, śladów po dawnych podziałach wnętrz i różnicy między poziomem ulicy sprzed XVIII wieku a poziomem współczesnego Royal Mile. To właśnie one najlepiej tłumaczą, dlaczego Mary King’s Close znalazło się pod ziemią.

Od Mary King do miejskiej legendy

Nazwa zaułka nie ma związku z epidemią ani z opowieściami o duchach. Pochodzi od Mary King, właścicielki nieruchomości działającej w tej części miasta w XVII wieku. Było to zwyczajne miejskie nazewnictwo: close często przejmowały nazwiska osób, które mieszkały przy nich lub posiadały tam domy.

Z czasem pierwotny kontekst przestał być oczywisty. Gdy dawną ulicę przykryła zabudowa Royal Exchange, mieszkańcy Edynburga mogli widzieć jedynie jej fragmenty albo słyszeć relacje o pomieszczeniach ukrytych pod nową konstrukcją. Taka sytuacja sprzyjała domysłom. [1]

Od demonologii do opowieści o nawiedzeniu

Szkocja XVII wieku była miejscem, w którym wiara w czary, duchy i nadprzyrodzone znaki należała do poważnie traktowanych wyobrażeń społecznych. Król Jakub VI pisał nawet o demonologii, a procesy o czary były częścią historii kraju. Nie stanowi to jednak dowodu, że Mary King’s Close uznawano wówczas za miejsce nawiedzone.

Późniejsze opowieści połączyły kilka silnych motywów: dżumę, ciemne wnętrza, zamurowane przejścia i szkocki folklor. W ten sposób zwykła pozostałość dawnej ulicy zaczęła funkcjonować jako „podziemne miasto” pełne tragicznych sekretów.

Legenda Annie pasuje do tego schematu szczególnie dobrze, bo nadaje dużej historii osobisty wymiar. Dla zwiedzających lalka pozostawiona w niewielkim pokoju jest łatwiejsza do zapamiętania niż informacja o przebudowie z XVIII wieku. Oba wątki mówią jednak o czymś innym: pierwszy o emocjach wokół miejsca, drugi o jego rzeczywistych dziejach.

Ulica zachowana pod późniejszym miastem

Mary King’s Close najciekawiej oglądać jako fragment miasta, który nie został całkowicie zniszczony, lecz zmienił funkcję. Dawna ulica nie „zapadła się” pod ziemię i nie została zamknięta z powodu dżumy. Znalazła się pod nową zabudową, ponieważ XVIII-wieczny Edynburg potrzebował reprezentacyjnej przestrzeni dla handlu i administracji.

To połączenie zachowanych murów i późniejszych historii tłumaczy trwałość jego popularności. Można tam odnaleźć ślady codzienności mieszkańców dawnego Edynburga, ale też zobaczyć, jak łatwo niepełna wiedza przeradza się w sugestywną legendę. Mary King’s Close pozostaje przede wszystkim dawną ulicą — tyle że ulicą, nad którą miasto zbudowało kolejne piętra własnej historii.

Kluczowe Wnioski

  • Mary King’s Close było otwartą, wąską ulicą XVII-wiecznego Edynburga, a nie podziemnym tunelem ani grobowcem.
  • Brakuje wiarygodnych dokumentów potwierdzających masowe zamurowanie żywych mieszkańców podczas epidemii dżumy.
  • W 1753 roku dawny zaułek przykryto zabudową związaną z Royal Exchange, wykorzystując istniejące mury i niższe kondygnacje.
  • Legenda o nawiedzonym miejscu łączy historyczny lęk przed dżumą, późniejszą przebudowę miasta i współczesne opowieści paranormalne.
  • The Real Mary King’s Close można zwiedzać wyłącznie z przewodnikiem; ze względu na popularność atrakcji bilety warto zarezerwować wcześniej.

Źródła